Ο χωρισμός των γονιών είναι από τις πιο έντονες εμπειρίες για ένα παιδί, και το πώς θα τον βιώσει εξαρτάται καθοριστικά από το πώς θα τον διαχειριστούν οι γονείς. Στο επεισόδιο, η παιδοψυχολόγος – ψυχοθεραπεύτρια Έφη Κοροβίλα εξηγεί ότι τα παιδιά συχνά νιώθουν πως φταίνε (ρωτούν «κάναμε κάτι εμείς;») και χρειάζονται καθαρή διαβεβαίωση ότι δεν ευθύνονται και ότι η αγάπη των γονιών δεν σταματά.
Οι αντιδράσεις ποικίλλουν: λύπη, αποδιοργάνωση, έντονα ξεσπάσματα θυμού (ιδιαίτερα στην εφηβεία), δυσκολία αποχωρισμού, ακόμα και πτώση στα μαθήματα. Κατά τη διάρκεια της συζήτησης δίνουμε έμφαση σε τρία πράγματα που στηρίζουν το παιδί: η ανακοίνωση να γίνεται και από τους δύο γονείς μαζί, ως κοινή απόφαση, σε οικείο περιβάλλον, να δίνεται χώρος στο παιδί να εκφράσει τα συναισθήματά του, και να ρυθμίζεται νωρίς το πρακτικό κομμάτι (πού θα μένει, πότε θα βλέπει τον κάθε γονέα).
Ξεχωρίζει, τέλος, τη διαφορά ανάμεσα σε ένα «καλό» και ένα «κακό» διαζύγιο για την ψυχική υγεία του παιδιού.
Η σημερινή καλεσμένη
Η Έφη Κοροβίλα είναι ψυχολόγος και παιδοψυχολόγος ψυχοθεραπεύτρια. Είναι απόφοιτη Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Νεάπολις Πάφου, με δύο μεταπτυχιακά: «Επιστήμη του Στρες & Προαγωγή της Υγείας» (Ιατρική Σχολή, ΕΚΠΑ) και «Παιδοψυχολογία» (University of Central Lancashire). Έχει ειδίκευση στη Γνωσιακή Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεία, ολοκλήρωσε την πρακτική της στο Νοσοκομείο Παίδων «Η Αγία Σοφία», και σήμερα εργάζεται ιδιωτικά με παιδιατρικό πληθυσμό, παρέχοντας και συμβουλευτική γονέων.
Απομαγνητοφώνηση
Διονύσης Φιλιππόπουλος: Να καλωσορίσουμε για αρχή τους ακροατές μας σε ένα ακόμα επεισόδιο podcast της LearnHealth. Είμαι ο Διονύσης Φιλιππόπουλος, συνιδρυτής και project manager της. Σήμερα έχουμε καλεσμένη μαζί μας την κυρία Έφη Κοροβίλα, με την ειδικότητα της παιδοψυχολόγου, να μας βοηθήσει να δούμε ένα θέμα αρκετά φλέγον στην εποχή μας: τα διαζύγια και την επίπτωση που έχουν στα παιδιά.
Έφη Κοροβίλα: Καλησπέρα και από μένα. Ευχαριστώ που μου δίνεται η δυνατότητα να συζητήσουμε ένα τόσο επίκαιρο, δυστυχώς, θέμα που αφορά πολλά πλέον ζευγάρια.
Διονύσης Φιλιππόπουλος: Πριν ξεκινήσουμε τη συζήτησή μας, θα ήθελα να μας πείτε δυο λόγια για εσάς, για να σας γνωρίσει το κοινό που δεν σας ξέρει ήδη από τα προηγούμενα podcasts.
Έφη Κοροβίλα: Ονομάζομαι Κοροβίλα Έφη, είμαι παιδοψυχολόγος ψυχοθεραπεύτρια και τα τελευταία χρόνια ασχολούμαι ιδιωτικά με παιδιά με νευροαναπτυξιακές διαταραχές, παρέχοντας και συμβουλευτική θεραπεία στους γονείς.
Τα πρώτα ερωτήματα πριν το διαζύγιο
Διονύσης Φιλιππόπουλος: Πάμε να ξεκινήσουμε με την πρώτη ερώτηση. Ποια είναι η πρώτη ερώτηση που κάνουν τα ζευγάρια που έχουν αποφασίσει να προχωρήσουν σε διαζύγιο, σε εσάς τους ειδικούς; Και ποιες είναι οι συμβουλές που δίνει ένας ειδικός;
Έφη Κοροβίλα: Η συντριπτική πλειοψηφία των ζευγαριών που έχουν αποφασίσει ότι θα χωρίσουν έρχονται με έναν καταιγισμό σκέψεων. Διακατέχονται από υπερβολικό στρες, έχουν πάρα πολλά ζητήματα που τους απασχολούν. Οπότε, πρώτος στόχος του ειδικού είναι να σπάσει αυτές τις γενικές σκέψεις σε μικρότερα κομμάτια.
Η πρώτη ερώτηση που κάνουν συνήθως είναι πώς θα ανακοινώσουν αυτή τη νέα κατάσταση στα παιδιά τους. Από εκεί και πέρα προκύπτουν και άλλες ερωτήσεις, μέχρι το τι θα γίνει αν ένας από τους δύο γονείς αποφασίσει να προχωρήσει τη ζωή του και να φτιάξει μια νέα οικογένεια.
Υπάρχουν κάποιες συμβουλές (δεν μου αρέσει η λέξη «οδηγίες») που μπορούμε να τους δώσουμε. Αυτές έχουν να κάνουν κυρίως με τους ίδιους, όχι με τα παιδιά: με το πώς οι ίδιοι θα διαχειριστούν αυτή την κατάσταση, τα δικά τους συναισθήματα και τη σχέση που έχουν πλέον μεταξύ τους.
Η πρόθεσή τους συνήθως είναι «θέλουμε το καλύτερο για τα παιδιά μας, δεν θέλουμε αυτή η απόφαση να απασχολήσει τον ψυχισμό τους». Και ενώ έρχονται με αυτή την πρόθεση που δεν την αμφισβητώ, στην πορεία κάτι αλλάζει και δεν τα καταφέρνουν. Άρα ένας από τους πρώτους στόχους στη συμβουλευτική είναι να καταλάβουν τη σημασία αυτών των συμβουλών. Πρώτα απ’ όλα, πρέπει να είναι 100% σίγουροι γι’ αυτή την απόφαση.
Δεν μπορούν να ανακοινώσουν στα παιδιά ότι θα χωρίσουν και στη συνέχεια να πουν ότι τελικά δεν θα χωρίσουν. Πρέπει να είναι σίγουροι, και μετά να δείξουν έμπρακτα ότι ισχύουν αυτά που λένε· αλλιώς τα παιδιά θα αποδιοργανωθούν εντελώς, αν άλλα λένε οι γονείς και άλλα γίνονται στην πράξη.
Ανακοινώνοντας το διαζύγιο στα παιδιά
Διονύσης Φιλιππόπουλος: Θέλω να κάνω την ερώτηση που μου γεννήθηκε τώρα: πόσο σημαντική είναι η επίσκεψη των παιδιών σε έναν ειδικό μετά από αυτή την ανακοίνωση;
Έφη Κοροβίλα: Είναι από τις βασικές ερωτήσεις που κάνουν οι γονείς μόλις πάρουν τηλέφωνο για το ραντεβού της συμβουλευτικής: «μήπως πρέπει να έρθει και το παιδί;». Δεν είναι αναγκαίο να έρθει το παιδί, αν οι γονείς καταλάβουν τις συμβουλές που θα τους δώσουμε και τις χειριστούν σωστά.
Διονύσης Φιλιππόπουλος: Κάποια συμβουλή για το πώς θα πρέπει να γίνει αυτή η ανακοίνωση από τους γονείς στα παιδιά;
Έφη Κοροβίλα: Πρώτα απ’ όλα, αυτό που ρωτάω εγώ ως ψυχολόγος είναι αν είστε 100% σίγουροι για αυτή την απόφαση. Αν είστε, πάμε να δούμε πώς θα το ανακοινώσετε στα παιδιά σας.
Πρέπει να είναι και οι δύο γονείς παρόντες όταν γίνει η ανακοίνωση. Δεν μπορεί ο ένας γονιός μια μέρα και ο άλλος μια άλλη. Πρέπει να είναι μαζί, και να δείξουν στα παιδιά ότι είναι μια κοινή απόφαση: «εγώ με τον μπαμπά / εγώ με τη μαμά αποφασίσαμε ότι δεν μπορούμε πλέον να είμαστε ζευγάρι». Παρόλο που πολλές φορές αυτό το «εμείς» δεν ισχύει, καλό είναι τα παιδιά να το βιώσουν ως κοινή απόφαση. Παίζει ρόλο και το πού θα ανακοινωθεί: ένα περιβάλλον οικείο για το παιδί, με ηρεμία.
Ένα βασικό σημείο: πρέπει να δείξουμε στα παιδιά ότι δεν φταίνε πουθενά. Πολλές φορές τα παιδιά ρωτάνε «κάναμε κάτι εμείς; σας στεναχωρήσαμε;» και παίρνουν όλο το βάρος πάνω τους. Οι γονείς πρέπει να προλάβουν αυτό το συναίσθημα: «ήταν δική μας απόφαση, δεν σημαίνει ότι θα σταματήσει η αγάπη μας για εσάς ή ότι θα πάψουμε να είμαστε γονείς». Είναι πολύ βασικό τα παιδιά να ξέρουν ότι οι γονείς παραμένουν γονείς.
Επίσης, πρέπει να δώσουν χώρο στα παιδιά να εκφράσουν τα συναισθήματά τους. Είναι λογικό να υπάρχουν έντονα συναισθήματα: «καταλαβαίνουμε ότι είστε θυμωμένοι ή λυπημένοι, και εμείς νιώθουμε λύπη». Να τα αφήσουν να εκφραστούν, ακόμα και να κλάψουν. Και να απαντήσουν με ειλικρίνεια στις απορίες τους. Τέλος, το πρακτικό κομμάτι: τα παιδιά ρωτάνε «θα μετακομίσουμε; θα αλλάξουμε σχολείο; πού θα μείνουμε;». Αυτά πρέπει να διευκρινιστούν από την πρώτη στιγμή: πού θα μένουν, αν θα υπάρχει δωμάτιο για αυτά, ποιες δραστηριότητες θα κάνουν με τον κάθε γονέα, κάθε πότε θα βλέπουν τον καθένα.
Διαζύγιο και παιδιά στην εφηβεία
Διονύσης Φιλιππόπουλος: Ας πάμε λίγο στους γονείς. Όταν μιλάμε για παιδιά στην εφηβεία, τίθεται και το ερώτημα να επιλέξει το παιδί με ποιον γονέα θα μείνει. Ποια θα ήταν η συμβουλή σας στον γονέα που θα δεχτεί, σε εισαγωγικά, την «απόρριψη»;
Έφη Κοροβίλα: Δεν είναι εύκολο να το διαχειριστεί ένας γονιός. Αυτό που θα έλεγα ως ψυχολόγος είναι ότι δεν πρέπει να το πάρει προσωπικά. Πρέπει να δούμε τα πράγματα με τη λογική. Για παράδειγμα, ένας πατέρας που είχε παραπάνω ελεύθερο χρόνο και έκανε πιο πολλές δραστηριότητες με το παιδί, είναι λογικό το παιδί να θέλει να μείνει μαζί του. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν αγαπάει τη μητέρα.
Πρέπει να δώσουμε στο παιδί τον χώρο και τη δυνατότητα να αποφασίσει πού νιώθει καλύτερα. Και να καταλάβει ότι, ακόμα κι αν δεν μένουν όλοι στο ίδιο σπίτι, μπορεί όποτε θέλει να πηγαίνει στον άλλον γονέα. Καλό είναι να υπάρχει μια σταθερή βάση («εκεί είναι το σπίτι μου»), αλλά με τη γνώση ότι μπορεί να βλέπει και τους δύο γονείς οποιαδήποτε στιγμή θέλει.
Διονύσης Φιλιππόπουλος: Δηλαδή να μην το πάρουν ως απόρριψη, αλλά ως μια επιλογή του παιδιού.
Έφη Κοροβίλα: Ακριβώς. Αφού το παιδί το επιλέγει, σημαίνει ότι νιώθει καλά με αυτή την επιλογή. Δεν χρειάζεται να μπουν στη διαδικασία να του αλλάξουν γνώμη· πρέπει να του δώσουν τη δυνατότητα να αποφασίσει το ίδιο. (Να διευκρινίσουμε ότι μιλάμε για οικογένειες όπου και οι δύο γονείς μπορούν να ανταποκριθούν στον ρόλο τους, όχι για περιπτώσεις με, ας πούμε, κάποιον εθισμό.)
Πιθανές αντιδράσεις των παιδιών
Διονύσης Φιλιππόπουλος: Πώς συνήθως αντιδρούν τα παιδιά σε αυτή την ανακοίνωση;
Έφη Κοροβίλα: Σίγουρα υπάρχουν πάρα πολλά συναισθήματα να διαχειριστούν και μια αποδιοργάνωση. Πρέπει να τους δώσουμε χρόνο να καταλάβουν τη νέα συνθήκη. Θα εντοπίσουμε συναισθήματα όπως λύπη, αλλά και ξεσπάσματα θυμού στην εφηβεία είναι πολύ σύνηθες να υπάρχουν πολύ έντονες εκρήξεις απέναντι στον έναν γονέα. Εκεί οι γονείς πρέπει να δώσουν χρόνο και να συζητήσουν τι τον θυμώνει. Μπορεί επίσης να υπάρξει δυσκολία αποχωρισμού από τον έναν γονέα ή πτώση στα μαθήματα. Εξαρτάται πάντα από την ηλικία και το γνωστικό επίπεδο του κάθε παιδιού.
«Καλό» και «κακό» διαζύγιο & πώς να το αποφύγετε
Διονύσης Φιλιππόπουλος: Μπορούμε να ορίσουμε ένα «καλό» και ένα «κακό» διαζύγιο;
Έφη Κοροβίλα: Υπάρχει καλό διαζύγιο. Δεν είναι το σύνηθες, αλλά υπάρχει. Εξαρτάται κυρίως από τους γονείς: από τη σχέση που έχει πλέον το ζευγάρι, από το αν θέλουν πραγματικά το καλό των παιδιών και από την επικοινωνία που έχουν χτίσει. Αν ένα ζευγάρι είναι σίγουρο ότι δεν μπορεί να προχωρήσει μαζί, αλλά παραμένουν γονείς, έχουν επικοινωνία και δεν έχουν συγκρούσεις, θα μπορούσε να είναι ένα καλό διαζύγιο. Από την άλλη, βλέπουμε γονείς που ξεκινούν με καλή πρόθεση αλλά στην πορεία μπαίνουν εκδικητικές, εγωιστικές συμπεριφορές.
Διονύσης Φιλιππόπουλος: Πώς μπορεί να αποφευχθεί ένα κακό διαζύγιο;
Έφη Κοροβίλα: Πρώτα απ’ όλα, καλό είναι οι γονείς να συμβουλεύονται έναν ειδικό ψυχικής υγείας, για να θέσουν τους προβληματισμούς και τα συναισθήματά τους σε μια σειρά, ώστε να μην έχει αντίκτυπο στα παιδιά. Πολλές φορές γονείς που δεν μπορούν να διαχειριστούν τα δικά τους συναισθήματα βάζουν τα παιδιά στη μέση, τους δίνουν ρόλο διαμεσολαβητή που δεν τους αρμόζει. Ενδεχομένως να χρειαστεί και δική τους θεραπεία, πέρα από τη συμβουλευτική, ώστε να βάλουν τους εγωισμούς στην άκρη και να δουν το καλό των παιδιών τους.
Επίλογος
Διονύσης Φιλιππόπουλος: Κλείνοντας, μια γενική συμβουλή στους γονείς που έχουν αποφασίσει να προχωρήσουν σε διαζύγιο;
Έφη Κοροβίλα: Να μην ξεχνάνε ότι είναι γονείς. Μεταξύ τους μπορεί να υπήρχαν προβλήματα που δεν λύθηκαν, αλλά τα παιδιά δεν χρειάζεται να επωμιστούν όσα οι γονείς δεν μπόρεσαν να διαχειριστούν. Πρέπει να μεγαλώσουν όσο πιο ήρεμα γίνεται, νιώθοντας ασφάλεια. Τα παιδιά δεν χρειάζεται να βιώσουν τραυματικά τη νέα συνθήκη· μπορούν να τη βιώσουν με φυσιολογικό τρόπο, αν οι γονείς τη διαχειριστούν ήρεμα. Αυτό που συνιστώ είναι ηρεμία και αν κάτι τους προβληματίζει, να ζητούν τη συμβουλή ενός ειδικού ψυχικής υγείας. Δεν είναι κακό· το κάθε ζευγάρι είναι διαφορετικό.
Διονύσης Φιλιππόπουλος: Σας ευχαριστώ πάρα πολύ.
Έφη Κοροβίλα: Εγώ σας ευχαριστώ.